Hoogbegaafdheid en overprikkeling
Wanneer je herkenning vindt in hoogbegaafdheid kan het zijn dat je gevoeliger bent voor prikkels. Dit geldt ook voor mensen die herkenning vinden in hoogsensitiviteit.
Als hoogbegaafde ben je namelijk ‘Anders, Intens en Snel’ en vanuit het intense kun je gemakkelijker overprikkeld raken (ontdek hier meer over deze hoofdkenmerken van hoogbegaafdheid).
In dit artikel duiken we dieper in op het thema overprikkeling.
Overzicht
In dit artikel bespreken we de volgende punten:
- Hoe ontstaat overprikkeling?
- Niet alle prikkels zijn hetzelfde
- We hebben allemaal een eigen prikkelprofiel
- Waarom je als hoogbegaafde overprikkeld kunt raken
- Wat zijn signalen van overprikkeling?
- Hoe ga je om met overprikkeling?
- Waarom prikkels vermijden niet handig is
- Nooit meer overprikkeld – kan dat?
Hoe ontstaat overprikkeling?
De hele dag door ontvangen we prikkels vanuit de omgeving en van binnenuit.
Gelukkig hoeft ons brein niet alle prikkels die we binnenkrijgen bewust te verwerken. In ons brein wordt namelijk continu een selectie gemaakt waarbij wordt gekeken hoe relevant een prikkel is. Wordt de prikkel als niet-relevant beschouwd, dan wordt deze weggefilterd.
Overprikkeling ontstaat in de kern wanneer het brein meer prikkels moet verwerken dan het op dat moment aankan.
Dat kan bijvoorbeeld gebeuren als er te veel prikkels tegelijk binnenkomen of bepaalde prikkels langdurig aanhouden.
Overprikkeling is een tijdelijke staat en situatiegebonden. Hoeveel je aankunt, verschilt per moment en hangt bijvoorbeeld ook af van hoeveel prikkels je eerder op de dag al hebt gehad.
Niet alle prikkels zijn hetzelfde
Daarbij is het zo dat niet alle prikkels gelijk zijn en iedere prikkelsoort heeft weer een andere oorzaak en een andere oplossing. Daarom is het ook belangrijk dat je weet waar je precies overprikkeld door bent geraakt.
Bij Gifted People onderscheiden we vier soorten prikkels waar je overprikkeld door kunt raken:
- Zintuiglijke prikkels
- Sociale prikkels
- Mentale prikkels
- Lichamelijke prikkels
Zintuiglijke prikkels
Zintuiglijke prikkels zijn de prikkels die via je zintuigen binnenkomen. Je ziet, ruikt, proeft, hoort en voelt en al die informatie wordt voortdurend door je hersenen verwerkt.
Zintuiglijke overprikkeling ontstaat wanneer er meer zintuiglijke informatie binnenkomt dan je hersenen kunnen verwerken. Dat wordt ook wel een sensory overload genoemd.
Je merkt dat bijvoorbeeld wanneer je in een drukke winkel, een rumoerige ruimte of in de Intratuin met kerst bent, bijvoorbeeld op de afdeling met lampjes.
Soms merk je dan dat geluiden harder binnenkomen of dat licht te fel voelt. En soms gaat dit ook gepaard met de natuurlijke reactie van uit de omgeving (willen) stappen.
Sociale prikkels
Sociale prikkels draaien in de kern om de interactie met andere mensen. Sociale overprikkeling ontstaat wanneer je te veel sociaal contact hebt gehad en je sociale batterij leeg begint te raken.
Je merkt dat bijvoorbeeld wanneer je tijdens een verjaardag of een dag vol gesprekken merkt dat je vermoeid raakt en dat het je steeds meer moeite kost om helemaal aanwezig te zijn in gesprekken of deze te blijven volgen.
Soms merk je het ook pas later. Je hebt bijvoorbeeld een leuke avond gehad, maar de volgende dag voel je je ineens leeg, moe of prikkelbaar en wil je vooral met rust gelaten worden. Dat noem ik ook wel een sociale kater.
Hoe snel je door sociale prikkels overprikkeld raakt, hangt ook samen met hoe jij oplaadt. Herken je jezelf bijvoorbeeld als introvert, dan laad je vooral op in alleentijd. Je kunt dan nog steeds enorm genieten van sociaal contact, maar ook sneller overprikkeld raken in samentijd.
Mentale prikkels
De derde prikkelsoort zijn de mentale prikkels. Dit zijn de prikkels die draaien om het tot je nemen van kennis, informatie, inzichten en inspiratie. Bij Gifted People noemen we dat input.
Input komt in de vorm van lezen, luisteren en zien. Je leest bijvoorbeeld een boek over een onderwerp dat je interessant vindt. Je luistert een podcast. Of je bekijkt een video of Q&A sessie van een programma dat je volgt. Het gaat hierbij dus om inhoudelijke prikkels waarmee jouw brein echt aan de slag moet.
Wanneer je te veel input tot je neemt, meer dan je kunt verwerken, raak je mentaal overprikkeld.
Vaak merk je dat aan een vol hoofd of dat je moe wordt van informatie, zelfs als het onderwerp je wel interesseert. Je kunt ook opmerken dat input niet blijft hangen. Je leest bijvoorbeeld iets en je merkt dat je het niet hebt opgeslagen en het dus nog een keer moet lezen.
Lichamelijke prikkels
De laatste prikkelsoort omvat de lichamelijke prikkels. Dit zijn de prikkels die van binnenuit komen en die te maken hebben met je lichaam, zoals een dorst- of hongerprikkel, een beweegprikkel, een slaapprikkel of een seksprikkel.
Lichamelijke overprikkeling kan bijvoorbeeld ontstaan wanneer je te veel hebt bewogen of gesport, te veel hebt gegeten of alcohol hebt gedronken (waar je lichaam van moet herstellen). Dit kan leiden tot een lichamelijke vermoeidheid, spierpijn of stijve spieren of een overvol gevoel.
We hebben allemaal een eigen prikkelprofiel
Misschien herken je al bij jezelf of weet je van jezelf dat je voor bepaalde prikkelsoorten gevoeliger bent en daardoor gemakkelijker overprikkeld raakt, terwijl je bij andere prikkels misschien weinig herkent dat ze bij jou overprikkeling veroorzaken.
Dat is niet raar. We hebben namelijk allemaal ons eigen prikkelprofiel en onze eigen prikkelbalans.
De één raakt bijvoorbeeld sneller overprikkeld door sociale interactie, terwijl een ander juist merkt dat zintuiglijke prikkels, zoals drukte, geluid of licht, sneller te veel worden.
Wanneer je jouw gevoeligheid voor bepaalde prikkels herkent, kan dat je helpen beter te begrijpen waardoor je op sommige momenten sneller overprikkeld raakt dan op andere momenten.
Dit inzicht maakt het mogelijk om ook te gaan herkennen wat jij nodig hebt om overprikkeling zo veel mogelijk te voorkomen of te verminderen terwijl je wel de juiste prikkels blijft opzoeken. We hebben het namelijk ook nodig om geprikkeld te worden.
Prikkels beïnvloeden elkaar
Wat ook belangrijk is om te beseffen, is dat prikkels elkaar beïnvloeden. Als je bijvoorbeeld lichamelijk onder- of overprikkeld bent, raak je vaak sneller sociaal, zintuiglijk of mentaal overprikkeld.
Vaak is het ook niet maar één prikkelsoort waar je door overprikkeld bent, maar een combinatie ervan. En het is vaak een optelsom van verschillende prikkels die als het ware je prikkelemmertje laat overstromen, waardoor overprikkeling ontstaat.
Waarom je als hoogbegaafde overprikkeld kunt raken
Als je je herkent in hoogbegaafdheid, ben je anders, intens en snel en dat heeft invloed op hoe je informatie van binnenuit en buitenaf waarneemt. Dat wat je waarneemt wordt bovendien uitgebreider en dieper verwerkt.
Je ziet daardoor meer details, legt sneller verbanden en neemt subtielere signalen waar. Dat is een gave. Maar het betekent ook dat dezelfde situatie voor jou meer impact kan hebben dan voor iemand anders. En daardoor sneller kan leiden tot overprikkeling.
Je kunt het eigenlijk zien als de drie lagen van anders, intens en snel die samenwerken:
1. Je neemt meer waar (Anders)
Als hoogbegaafde merk je vaak meer op, denk aan kleine details, patronen, afwijkingen en veranderingen, signalen in mensen en omgeving.
Het gevolg is dat er meer informatie binnenkomt. Vaak heb je als hoogbegaafde (en ook als HSP’er) een minder streng filter waardoor je je vaker bewust gemaakt wordt van die informatie.
2. Je ervaart intenser (Intens)
Wat binnenkomt, komt vaak ook sterker binnen. Geluid kan harder voelen, emoties en de sfeer dieper ervaren worden en indrukken blijven langer hangen.
Het gevolg is dat prikkels meer impact hebben.
3. Je verwerkt sneller en verder (Snel)
Je brein doet meer met wat binnenkomt. Het legt verbanden, denkt verder door en maakt meerdere stappen tegelijk.
Het gevolg is dat de prikkelverwerking soms langer kan doorlopen, waardoor je overprikkeld kunt raken als er ook nog andere prikkels bijkomen.
Wat zijn signalen van overprikkeling?
Wanneer je overprikkeld bent, merk je dat vaak aan kleine signalen:
- Je raakt sneller geïrriteerd.
- Je voelt je vermoeid.
- Iets voelt als te veel.
- Je hebt minder geduld.
- Je hoofd voelt vol.
- Je hebt minder zin in contact.
- Je hebt last van pijn in je lichaam, denk aan hoofdpijn maar ook spierpijn.
Wanneer je overprikkeld bent, reageer je vaak anders dan je zou willen. Of je voelt dat je niet helemaal jezelf bent.
Dat is ook niet zo gek. Want als je systeem overbelast is, is er simpelweg minder ruimte voor nuance, rust en afstemming. Je bent dan niet de beste versie van jezelf. Niet voor jezelf, en ook niet voor de mensen om je heen.
Soms gebeurt dat heel duidelijk, bijvoorbeeld na een drukke dag. Maar vaak sluipt het er ook in zonder dat je precies doorhebt wat er gebeurt.
Regelmatig overprikkeld?
Herken je dat je regelmatig overprikkeld raakt en vind je het lastig om hier mee om te gaan?
Dan is misschien de workshop over overprikkeling interessant voor je.
Hoe ga je om met overprikkeling?
Omdat overprikkeling een tijdelijke staat en situatiegebonden is, helpt het al om te kijken of je een bepaalde situatie kunt verlaten.
Ben je in een drukke omgeving, dan kan het bijvoorbeeld helpen om even naar buiten te gaan. Ben je mentaal overprikkeld, dan kan het helpen om je brein wat ontspanning te geven.
Het is waardevol om voor jezelf te gaan ontdekken wat jij nodig hebt op momenten dat je overprikkeld bent.
Neem jezelf bijvoorbeeld voor om komende dagen oplettend te zijn op signalen van overprikkeling. Stel jezelf de vraag op het moment dat je die signalen herkent: waar heb ik nu behoefte aan?
TIP.
Je smartphone geeft een overdaad aan prikkels. Door minder met je telefoon bezig te gaan, kun je overprikkeling voor een deel ook voorkomen. Wees nieuwsgierig naar wat het met je doet als je bijvoorbeeld:
- Je meldingen uitzet
- Social media-apps van je telefoon verwijdert
- Je telefoon uit zicht legt als je met iets bezig bent.
Waarom prikkels vermijden niet handig is
Als je vaker overprikkeld raakt, kan er een automatisch beschermingsmechanisme ontstaan dat gefocust is op prikkels vermijden.
Dat is in zeker zin logisch, zeker als je merkt dat je regelmatig last hebt van overprikkeling en je dat liever wilt voorkomen en graag vóór wilt zijn.
Maar als mens hebben ook een natuurlijke behoefte om geprikkeld te worden.
Wanneer de focus ligt op prikkels mijden, ga je niet alleen de prikkels vermijden die te veel zijn, maar ook de prikkels die je juist nodig hebt. Prikkels die je raken. Prikkels die je energie geven. Prikkels die je voeden. Prikkels die je verbinden met anderen.
Je zet daarmee als het ware het volume van je leven zachter. Niet alleen op de momenten dat het te veel is, maar ook op de momenten die je juist iets laten voelen.
Tot je op een gegeven moment merkt dat je leven misschien rustiger is geworden, maar ook vlakker.
Nooit meer overprikkeld – kan dat?
Zoals ik het voor me zie hebben we allemaal een prikkelemmertje per prikkelsoort. Wanneer een emmertje overstroomt, raak je overprikkeld.
Voordat je overprikkeld raakt, is er een fase van optimaal geprikkeld. Dat is de fase waarin je genoeg prikkels krijgt die je fijn vindt, zonder dat het te veel wordt of voelt. Het is deze staat waarin je het meest kunt genieten van prikkels.
Sommige mensen hebben een relatief groot prikkelemmertje voor bepaalde prikkelsoorten. Anderen een relatief klein prikkelemmertje.
Wanneer je een relatief klein prikkelemmertje hebt, zijn de marges tussen optimaal geprikkeld en overprikkeld relatief kleiner en dan kun je bij een onverwachte extra dosis prikkels dus ook relatief sneller overprikkeld raken.
Daarbij is het zo dat we niet leven in een controleerbare wereld. Dus zelfs als jij precies weet wat je wel en niet fijn vindt en nodig hebt aan prikkels en alles in je omgeving daarop inricht, kan er zomaar iets onverwachts bij komen waardoor je toch overprikkeld raakt.
Een nacht slecht slapen kan er bijvoorbeeld voor zorgen dat alles wat normaal gesproken aan prikkels fijn is, nu als te veel voelt en leidt tot het overstromen van een prikkelemmertje.
Onze visie is daarom dat het streven naar nooit meer overprikkeld raken een streven is dat moeilijk haalbaar is, maar vooral ook helemaal niet wenselijk is.
Wanneer je overprikkeling zoveel mogelijk wilt voorkomen, zou je als het ware je emmertjes zo leeg mogelijk willen houden, dan heb je namelijk de meeste speelruimte. Maar dan loop je ook weer meer risico op onderprikkeling.
Als je nu herkent dat je vooral probeert overprikkeling te voorkomen, is het misschien waardevol om de focus te verschuiven van niet meer overprikkeld raken, naar eerder herkennen dat je emmer voller begint te raken of al is overstroomd, zodat je daar tijdig op kunt handelen. Daarmee verminder je namelijk wel de impact die overprikkeling op je heeft.
Regelmatig overprikkeld?
Herken je dat je regelmatig overprikkeld raakt en zoek je naar hoe je hier beter mee om kunt gaan, zonder alleen maar te hoeven vermijden?
Dan is misschien de workshop over overprikkeling interessant voor je.
Meer ontdekken over hoogbegaafdheid?
Wil jij je verder verdiepen in hoogbegaafdheid? Onderstaande opties gaan jou daarbij helpen.
Gratis Introductie Masterclass over hoogbegaafdheid
Ontdek meer over wat de drie hoofdkenmerken van hoogbegaafdheid inhouden, hoe je HB kunt herkennen en wat het verschil is met hoogsensitiviteit.
Gratis HB-test
Twijfel je of hoogbegaafdheid relevant is voor jou? Doe dan onze gratis HB-test en ontdek of het relevant genoeg is voor jou om je er verder in te verdiepen.